Szanowna Pani Minister! Na podstawie art. 115 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art.
Szanowna Pani Minister! Na podstawie art. 115 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 191 ust. 1 i art. 192 ust. 1 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przesyłam do Pani Minister interpelację w sprawie możliwości składania skarg do Komitetu Praw Człowieka ONZ przez osoby prawne prawa wewnętrznego.
I. Protokół Fakultatywny do międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (DzU z 1994 r. nr 23, poz. 80) nie przesądza wprost, czy prawo do przyjmowania i rozpatrywania przez Komitet Praw Człowieka ONZ zawiadomień od osób twierdzących, iż stały się ofiarami naruszenia któregokolwiek z praw wymienionych w międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych (DzU z 1977 r. nr 38, poz. 167, zał.) będzie przysługiwało tylko osobom fizycznym, czy także osobom prawnym prawa wewnętrznego. Preambuła, art. 1, art. 2 oraz art. 5 ust. 1-2 i 4 protokołu mówią co prawda tylko o ˝jednostkach˝, jednak potencjalnie istnieje możliwość potraktowania osoby prawnej prawa wewnętrznego jako grupy takich jednostek. Zdaniem prof. dr hab. Anny Michalskiej ˝Przepisy Protokołu Fakultatywnego w kwestii warunków dopuszczalności skargi są bardzo ogólnikowe i wieloznaczne, zawierają liczne luki konstrukcyjne i nie są w żaden sposób usystematyzowane˝ (A. Michalska, Komitet Praw Człowieka. Kompetencje - funkcjonowanie - orzecznictwo, Warszawa 1994, s. 61). Praktyka Komitetu poszła jednak zasadniczo w kierunku ścisłego traktowania pojęcia ˝jednostka˝. Zgodnie z tą interpretacją - jak wskazuje prof. A. Michalska - ˝Protokół Fakultatywny przyznaje prawo do składania skargi wyłącznie jednostce (individual). Prawo to nie przysługuje ani grupom, ani organizacjom. Termin ˝jednostka˝ interpretowany jest przez Komitet zgodnie z jego literalnym brzmieniem˝ (A. Michalska, Skarga o naruszenie praw człowieka do Komitetu Praw Człowieka (Genewa). Jak redagować. Jak argumentować. Procedura Kontrolna. Rezultaty, Warszawa 1995, s. 21). Takie postępowanie Komitetu budzi wątpliwości szeregu przedstawicieli doktryny prawa międzynarodowego. Przykładowo prof. A. Michalska twierdzi, iż ˝Decyzje Komitetu, zgodne co prawda z literalnym brzmieniem Protokołu, nasuwają jednak istotne wątpliwości. Organizacja pozarządowa, np. partia polityczna, związek zawodowy, stowarzyszenie może być przecież ofiarą praw gwarantowanych w Pakcie. I tak np. wolność stowarzyszeń obejmuje nie tylko prawo jednostki do wstąpienia czy wystąpienia z organizacji, ale również pewien kompleks uprawnień i wolności, których podmiotem jest sama organizacja˝ (A. Michalska, Komitet..., s. 62). Autorka nie twierdzi jednak, że Komitet błędnie interpretuje przepisy. Stwierdza bowiem, że ˝Widoczna jest tutaj wyraźna sprzeczność pomiędzy prawem materialnym ustanowionym w Pakcie, a prawem procesowym regulowanym przez Protokół. Pozbawienie organizacji i stowarzyszeń prawa do składania skargi jest równoznaczne z odmówieniem im jednego z istotnych środków ochrony prawnej˝ (Ibidem). Jednocześnie, postulując przedyskutowanie tej problematyki przez Komitet, proponuje wypracowanie w tym zakresie postulatów de lege ferenda (Ibidem).
II. Osoby prawne prawa wewnętrznego próbowały także składać skargi na podstawie art. 90 ust. 1 lit. b regulaminu Komitetu, który stanowi że ˝skarga może być złożona na rzecz ofiary, jeśli wydaje się, że ona sama jest niezdolna do przesłania skargi˝. Organ ten jednak przyjął praktykę, zgodnie z którą zasadniczo w takich przypadkach przyjmuje jedynie skargi od członków rodziny. Relacja taka między osobą prawną a osobą fizyczną w sposób oczywisty nie może jednak powstać (Ch. Tomuschat, Is Universality of Human Rights Standards an Outdated and Utopian Concept?, w: Das Europa der zweiten Generation, Gedachtnisschrift für Christoph Sasse, Kehl am Rein-Strasburg 1981, s. 250-251). Jak wskazuje A. Michalska, ˝W doktrynie wyraża się pogląd, że osoba trzecia, która zamierza działać na rzecz przypuszczalnej ofiary naruszeń praw człowieka musi wykazać istnienie bliskich więzów z jej osobistą sferą życia. Komitet nie wyklucza, iż obok związków rodzinnych mogą to być inne relacje społeczne (...), ale na podstawie dotychczasowego orzecznictwa trudno je bliżej zdefiniować˝ (A. Michalska, Komitet..., s. 64). Przykładowo Komitet nie uznał za dopuszczalną skargę przeciwko Włochom grupy stowarzyszeń ochrony praw osób niepełnosprawnych, będącej organizacją pozarządową. Dotyczyła ona ochrony praw inwalidów (Skarga nr 163/1984 - Report of the Human Rights Committee, 1984). Możliwe, iż w przyszłości Komitet przyjmie w tym zakresie inną interpretację protokołu fakultatywnego. Działanie takie wydaje się prawnie dopuszczalne.
III. Dotychczasowa interpretacja protokołu fakultatywnego przez Komitet nie oznacza jednak, że osoba prawna prawa wewnętrznego nie może w ogóle posiadać praw i obowiązków wynikających bezpośrednio z protokołu fakultatywnego oraz regulaminu Komitetu. Osoba taka może bowiem wystąpić do Komitetu jako pełnomocnik osoby fizycznej. Zazwyczaj pełnomocnikiem takim jest inna osoba fizyczna - adwokat. Może być nim jednak także osoba prawna prawa wewnętrznego. Przykładowo była nim organizacja na rzecz równości płci SETA, która przedłożyła skargę przeciwko Finlandii w imieniu pięciu imiennie wskazanych swoich członków (Skarga nr 14/61. Report of the Human Rights Committee, 1982). Skarga została przyjęta, gdyż organizacja ta przedstawiła pełnomocnictwo od osób, w imieniu których występowała. Podkreślić należy, iż nie działała ona w obronie swojego interesu lub interesu publicznego, a w imieniu konkretnych osób fizycznych (B. Banaszak, Prawo obywateli do występowania ze skargami i wnioskami, Warszawa 1997, s. 45).
IV. W związku z powyższym uprzejmie proszę Panią Minister o odpowiedź na następujące pytania:
1. Czy w działaniach Komitetu Praw Człowieka rysuje się obecnie tendencja do umożliwienia składania skarg we własnym imieniu także przez osoby prawne prawa wewnętrznego? Czy pomiędzy państwami członkami ONZ oraz w gronie członków Komitetu toczą się formalne rozmowy na ten temat?
2. Jakie jest stanowisko Pani Minister wobec faktu, iż - jak wskazuje prof. A. Michalska, ˝Widoczna jest tutaj wyraźna sprzeczność pomiędzy prawem materialnym ustanowionym w Pakcie a prawem procesowym regulowanym przez Protokół. Pozbawienie organizacji i stowarzyszeń prawa do składania skargi jest równoznaczne z odmówieniem im jednego z istotnych środków ochrony prawnej˝? Czy Polska popiera możliwość składania skarg do Komitetu Praw Człowieka ONZ przez osoby prawne prawa wewnętrznego we własnym imieniu lub w imieniu innych osób?
3. Czy były składane skargi przeciwko Polsce do Komitetu Praw Człowieka ONZ przez osoby prawne prawa wewnętrznego we własnym imieniu lub w imieniu innych osób?
4. Czy były składane skargi przeciwko Polsce do Komitetu Praw Człowieka ONZ przez osoby fizyczne, których pełnomocnikiem była osoba prawna? Jeśli tak, to jakie to były skargi? Kto był tym pełnomocnikiem? W jaki sposób zostały rozpatrzone?
Łączę wyrazy szacunku
Poseł Karol Karski
Warszawa, dnia 3 lipca 2006 r.